Ombudsmannen doen dringende oproep aan nieuw kabinet: “Herzie het toeslagenstelsel, herstel vertrouwen”

De Ombudsmannen van de gemeenten Den Haag, Rotterdam, Amsterdam, Utrecht, Eindhoven en Assen hebben gezamenlijk een dringende oproep gedaan aan het nieuwe kabinet om het toeslagenstelsel grondig te herzien en het vertrouwen van inwoners te herstellen.

Het toeslagenschandaal heeft diepe sporen achtergelaten. Veel mensen zijn onterecht gedupeerd, sommigen met onherstelbare gevolgen. Terwijl het publieke debat schuift, blijft een fundamentele oplossing binnen de overheid uit. Nog altijd lopen inwoners vast in ingewikkelde regels en worden zij van loket naar loket gestuurd.

Inwoners lopen vast
In hun dagelijkse praktijk zien de Ombudsmannen dat inwoners het toeslagenstelsel ingewikkeld vinden en daarin vastlopen. Zij doen hun uiterste best om hun gegevens goed aan te leveren, maar leven in angst om iets verkeerd te doen en geld te moeten terugbetalen.

Eerder wees ook de Nationale Ombudsman op de noodzaak van proactieve dienstverlening: de overheid zou de eerste stap moeten zetten om ervoor te zorgen dat voorzieningen terechtkomen bij de burgers die hier recht op hebben, in plaats van de verantwoordelijkheid bij de burger te leggen.

Ken toeslagen automatisch toe
De Ombudsmannen pleiten, net als de Inspectie Belastingen, Toeslagen en Douane, voor een grondige herziening van het toeslagenstelsel en voor automatische toekenning van toeslagen.

Bij automatische toekenning hoeven inwoners geen aanvraag meer in te dienen. De overheid kent toeslagen automatisch toe op basis van de gegevens die zij al heeft, bijvoorbeeld via de Belastingdienst. Hierdoor zijn voorschotten niet meer nodig en hoeven mensen nooit terug te betalen. Wat eenmaal is toegekend, blijft toegekend. Dit zorgt voor meer zekerheid en voorspelbaarheid voor inwoners.

Het voorbeeld van Vlaanderen
In Vlaanderen werd automatische toekenning vijf jaar geleden ingevoerd. Sindsdien ontvangen 200.000 kinderen een toeslag waar zij eerder geen gebruik van maakten, terwijl zij daar wel recht op hadden. Het gaat om gezinnen die de taal niet goed spreken, niet weten hoe zij een aanvraag moeten doen of geen tijd of overzicht hebben om door de regels heen te komen.

Bescherm privacy, benut gegevens zorgvuldig
Automatische toekenning vraagt om zorgvuldige omgang met persoonsgegevens. Dat kan door een aparte organisatie op te richten die, net als de Kruispuntbank in Vlaanderen, de koppeling verzorgt tussen overheidsinstanties. Deze organisatie zorgt ervoor dat geen volledige gegevens worden gedeeld, maar alleen de minimaal noodzakelijke informatie.

De Ombudsmannen pleiten daarnaast voor toetsing door een ethische commissie of de verwerking van gegevens zorgvuldig en verantwoord gebeurt. Ook pleiten zij voor een verbod op dubbele uitvraag van gegevens en voor het beperken van directe gegevensuitwisseling tussen instanties tot gevallen waarin toezicht is gewaarborgd.

Een eerste stap is niet genoeg
De huidige Wet proactieve dienstverlening wordt gepresenteerd als een eerste stap, maar biedt volgens de Ombudsmannen geen echte oplossing. Inkomensgegevens blijven buiten bereik en gegevensuitwisseling zonder stevige basis brengt nieuwe risico’s met zich mee. Een stelselwijziging als deze kan niet stap voor stap worden ingevoerd; het vraagt om duidelijke keuzes en politieke moed.

Juist nu, in de formatieperiode, is het volgens de Ombudsmannen van groot belang om aandacht te vragen voor herinrichting van het stelsel.

De oproep
De Ombudsmannen roepen het nieuwe kabinet op om automatische toekenning van toeslagen mogelijk te maken en hiervoor een organisatie zoals de Kruispuntbank in te richten.

Kwetsbare mensen mogen niet opnieuw de dupe worden van een systeem dat té ingewikkeld is.